Lý luận Chủ nghĩa duy vật lịch sử - Khái niệm cơ bản
Chủ nghĩa duy vật lịch sử (CDVL) là một hệ thống lý thuyết giải thích sự tồn tại và phát triển của xã hội dựa trên các yếu tố vật chất. Dưới đây là những khái niệm cốt lõi giúp hiểu rõ hơn về cách CDVL phân tích lịch sử.
Sản xuất vật chất
Định nghĩa: Quá trình con người dùng công cụ lao động cải biến tự nhiên để tạo ra của cải xã hội.
Con người sử dụng công cụ lao động, tác động trực tiếp hoặc gián tiếp vào tự nhiên, cải biến các dạng vật chất để đáp ứng nhu cầu tồn tại và phát triển.
Sản xuất vật chất là cơ sở của sự tồn tại và phát triển xã hội.
Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất
Lực lượng sản xuất (LLSX) bao gồm công cụ, kỹ thuật, lao động và kiến thức. Quan hệ sản xuất (QHSX) là các quan hệ giữa người với người trong quá trình sản xuất.
Khẳng định "Lực lượng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất, nhưng quan hệ sản xuất không ảnh hưởng trở lại lực lượng sản xuất" là False. Thực tế, quan hệ sản xuất tác động trở lại mạnh mẽ đối với lực lượng sản xuất, tạo ra phản hồi biện chứng.
Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng
Cơ sở hạ tầng (cơ sở vật chất) quyết định kiến trúc thượng tầng (bộ mặt tinh thần). Ngược lại, kiến trúc thượng tầng cũng có thể ảnh hưởng ngược lại tới cơ sở hạ tầng.
- Cơ sở hạ tầng → quyết định KTTT
- Kiến trúc thượng tầng → tác động ngược lại
Quy luật cơ bản của sự vận động và phát triển lịch sử xã hội
Một trong hai quy luật nền tảng của CDVL là "Quy luật cơ bản của sự vận động và phát triển lịch sử xã hội". Quy luật này, cùng với quy luật biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, chi phối quá trình lịch sử.
Hình thái kinh tế - xã hội
Hình thái kinh tế - xã hội là một phạm trù cơ bản của CDVL, mô tả các dạng tổ chức kinh tế và xã hội trong lịch sử.
Nhà nước và giai cấp
Nhà nước không chỉ là công cụ quản lý xã hội mà còn là tổ chức chính trị của giai cấp thống trị, nhằm bảo vệ trật tự hiện hành và đàn áp phản kháng của các giai cấp khác. Do đó, khẳng định "Nhà nước chỉ có chức năng quản lý xã hội, không liên quan tới giai cấp" là False.
Giai cấp và địa vị kinh tế - xã hội
Giai cấp là tập đoàn người có quan hệ bóc lột, trong khi địa vị kinh tế - xã hội là vị trí kinh tế - xã hội của cá nhân trong chế độ.
So sánh:
- Giai cấp → tập đoàn người có quan hệ bóc lột
- Địa vị → vị trí kinh tế - xã hội trong chế độ
Đấu tranh giai cấp
Đấu tranh giai cấp là động lực trực tiếp, quan trọng của lịch sử. Nó thúc đẩy tiến bộ và phát triển xã hội, giải quyết mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất.
Con người trong CDVL
Con người là một thực thể sinh học - xã hội, vừa có bản chất sinh học vừa chịu ảnh hưởng của các quan hệ xã hội.
Ý thức xã hội và tồn tại xã hội
Ý thức xã hội thường lạc hậu so với tồn tại xã hội. Ý thức xã hội thường chậm hơn so với các điều kiện vật chất và kinh tế, nhưng có thể vượt trước trong một số trường hợp.
Hai phương pháp cách mạng chính
CDVL phân biệt hai phương pháp cách mạng:
- Bạo lực → dùng sức mạnh để lật đổ chính quyền
- Hòa bình → dùng đấu tranh chính trị, pháp lý
Phương pháp bạo lực dựa vào sức mạnh vũ lực để đạt mục tiêu; phương pháp hòa bình dựa vào đấu tranh chính trị, pháp lý và sự đồng thuận xã hội.
